هرآنچه پیرامون لنزهای چشم ماهی باید بدانید

لنزهای چشم ماهی یا فیش‌آی با زاویه‌ی دید ۱۸۰ درجه‌ای خود، هم قادر به ایجاد عکس ها بدیع هنری هستند و هم از آن‌ها در کاربردهای علمی استفاده می‌شود.

لنز‌ چشم ماهی (Fisheye) که به لنز اولتراواید یا سوپرواید نیز مشهور است، به دسته‌ای از لنزهای عکاسی گفته می‌شود که قادرند تصویر‌هایی با زاویه‌ی دید فوق عریض (معمولا تا ۱۸۰ درجه) به ثبت برسانند. به دلیل اعوجاج شدید عکس ها گرفته‌شده به وسیله لنزهای چشم ماهی، معمولا از آن‌ها برای ثبت عکس ها هنری و انتزاعی استفاده می‌شود؛ با اینحال ممکن است دوست داشته باشید که بدانید در دهه‌ی ۲۰ میلادی، وقتی که این لنزها برای بار نخست معرفی شده بودند، بیشتر در کاربردهای علمی مانند هواشناسی از آن‌ها استفاده می‌شد.

لنزهای فیش‌آی بین عکاسان طبیعت بسیار پرطرفدار هستند و معمولا از آن‌ها برای ثبت پانورامای عریض از مناظر طبیعی و آسمان و گرفتن تصویر‌های کلوزآپ از جمعیت، ساختمان‌های متراکم شهرهای بزرگ و نمای داخلی و دکوراسیون منازل استفاده می‌شود. عکاسان ورزشی نیز از این نوع لنزها بیشتر برای ثبت عکس ها هنری از ورزش‌هایی چون اسکیت‌بوردینگ، اسنوبوردینگ و موج‌سواری استفاده می‌کنند.

دو نوع عمده از لنزهای فیش‌آی وجود دارند که پیشتر به معرفی هر یک از آن‌ها می‌پردازیم.

لنز‌ چشم ماهی دایره‌ای

لنزهای چشم ماهی دایره‌ای (Circular Fisheye Lens) نمایی ۱۸۰ درجه در تمامی جهات (عملا یک نیم‌کره‌ی کامل) ثبت می‌کنند که بازخورد آن، تصویری دایره‌ای در وسط و حاشیه‌ی سیاه‌رنگ است. از این نوع لنزها (که قدیمی‌ترین نوع لنزهای چشم ماهی هستند) بیشتر برای مقاصد بطور کلی هنری مانند عکاسی از شهرهای حاوی آسمان‌خراش استفاده می‌شود. لنزهای چشم ماهی مورد بهره برداری در کاربردهای علمی و عموما از نوع دایره‌ای نیز هستند. پیشتر، گالری عکس ها ثبت‌شده به وسیله این نوع لنز را می بینید.

گالری عکس ها ثبت‌شده به وسیله لنز فیش آی دایره‌ای (Circular Fisheye Lens)

لنز چشم ماهی فول فریم

با مشهور شدن لنزهای چشم ماهی بین عکاسان، کمپانی‌های تولید کننده‌ی لنز اقدام به دیزاین و تولید نوعی از این لنزها با اسم «لنز چشم ماهی فول‌فریم» (با اصطلاح فول‌فریم مرتبط به سنسور دوربین اشتباه نشود) کردند که عکس ها ثبت‌شده به وسیله آن‌ها به جای دایره، تمام فریم را پوشش می‌داد. اولین لنز چشم ماهی فول فریم که به تولید انبوه رسید، یک لنز ۱۶ میلی‌متری تولید نیکون در ابتدا دهه‌ی ۷۰ میلادی بود.

فول فریم کراپ

لنزهای چشم ماهی فول فریم تنها قادر هستند در راستای قطریِ  تصویر به زاویه‌ی دید ۱۸۰ درجه‌ای دست بیابند. زاویه‌ی دید راستای افقی و عمودی در این لنزها کمتر از ۱۸۰ درجه است؛ به‌طوری‌که معمولا در راستای افق به ۱۵۰ و در راستای عمودی به ۱۰۰ درجه می‌رسد.

با اینکه زاویه‌ی تحت پوشش این لنزها به عریضیِ  لنزهای دایره‌ای نیست، با اینحال بجای آن تصویر ثبت‌شده به وسیله آن‌ها مستطیل کامل است و دیگر خبری از حاشیه‌ی سیاه در آن‌ها نیست. همین مسئله دلیل می‌شود این لنزها برای عکاسی سنتی از مناظر و تصویر‌برداری از دکوراسیون داخلی منازل خوب‌تر باشند. پیشتر گالری عکس ها ثبت‌شده به وسیله این نوع لنز را می بینید.

گالری عکس ها ثبت‌شده به وسیله لنز فیش آی فول فریم (FullFrame Fisheye Lens)

فاصله‌ی کانونی و ضریب کراپ

برای دوربین‌هایی با فیلم یا سنسور ۳۵ میلی‌متری، یک لنز چشم ماهی دایره‌ای معمولی امکان دارد فاصله‌ی کانونی بین ۸ تا ۱۰ میلی‌متر داشته باشد. فاصله‌ی کانونی نوع فول فریم این لنزها اندکی بیشتر است و به ۱۵ تا ۱۶ میلی‌متر می‌رسد.

لنز فیش آی چشم ماهی fisheye

برای به‌ دست آوردن فاصله‌ی کانونی برابر با، فاصله‌ی کانونی لنز را در ضریب کراپ دوربین ضرب کنید

درست مانند همه‌ی لنزها، لحظه بهره برداری از دوربینی با سنسور کوچک‌تر از ۳۵ میلی‌متری، فاصله‌ی کانونی عملا گسترش می یابد. برای یافتن فاصله‌ی کانونی برابر با یک لنز باید فاصله‌ی کانونی اسمی آن را در «ضریب کراپ» دوربین ضرب کنید. برای نمونه یک لنز چشم ماهی ۱۰ میلی‌متری که روی دوربینی با ضریب کراپ ۱.۵ سوار شده باشد، فاصله‌ی کانونی مؤثری برابر با ۱۵ میلی‌متر دارد. این مسئله دلیل می‌شود عملا میدان دید محدودتری داشته باشید.

برای همین است که عده ای تولیدکنندگان لنزهای چشم ماهی ویژه دوربین‌هایی با سنسور کوچک دیزاین می‌کنند. برای غلبه به ضریب کراپ بالای چنین دوربین‌هایی، فاصله‌ی کانونی این لنزها در مواردی حتی به یک میلی‌متر نیز می‌رسد تا ثبت عکس ها ۱۸۰ درجه‌ای به وسیله دوربین را تضمین کند.

زاویه‌ی دید

لنز چشم ماهی «حقیقی» به لنزی گفته می‌شود که قادر باشد حداقل در یکی از جهات به زاویه‌ی دید ۱۸۰ درجه دست بیابد. ولی باید گفت عده ای تولیدکنندگان پا را از این فراتر می‌گذارند و لنزهایی با زاویه‌ی دید فراتر از ۱۸۰ درجه تولید می‌کنند. چنین لنزهایی معمولا بسیار بزرگ، سنگین و لوکس هستند و از آن‌ها تنها برای مصارف ویژه و فنی استفاده می‌شود.

برای نمونه ممکن است دوست داشته باشید که بدانید نیکون قبل از این برای اکتشافی در قاره‌ی جنوبگان یک لنز چشم ماهی دایره‌ای ۶ میلی‌متری ساخته بود که زاویه‌ی دید آن به ۲۲۰ درجه می‌رسید. لنز ذکر شده ۵.۲ کیلوگرم وزن داشت و طول آن به ۱۷ سانتی‌متر و قطر آن به ۲۳ سانتی‌متر می‌رسید. وقتی که عکاس دوربین تجهیز به این لنز را به سوی آسمان می‌گرفت، قادر بود تمام آسمان و حتی زمین اطراف خود را در یک تصویر به ثبت برساند. در چنین موقعیتی نیکون خیلی وقت است که دیگر این لنز را تولید نمی‌کند؛ با اینحال بازهم از آن در تولید عکس ها حقیقت مجازی استفاده می‌شود.

لنز نیکور فیش آی

لنز Nikkor 6mm f/2.8 سوارشده روی دوربین Nikon F2. به دلیل وزن بیشتر لنز درمقایسه با دوربین، سه‌پایه به‌جای بدنه‌ی دوربین به لنز وصل شده است.

با این وجود امکان ایجاد عکس هایی با زاویه‌ی دید بیشتر از ۱۸۰ درجه با ترکیب چند تصویر در نرم‌افزارهایی مانند فوتوشاپ نیز می باشد. با بهره برداری از شیوه‌های پس‌پردازشِ (Post Processing) نرم‌افزاری، حتی می‌توان تصویر‌های انتزاعی خارق‌العاده‌ای با زاویه‌ی دید ۳۶۰ درجه تولید کرد.

اعوجاج تصویر

لنزهای چشم ماهی از نوعی اعوجاج به اسم «اعوجاج خمره‌ای» (Barrel Distortion) متأثر هستند. در این نوع از اعوجاج، سوژه‌ی وسط تصویر نزدیک‌تر از دیگر سوژه‌ها به ذهن خطور میکند و خطوط صاف خمیده به‌ نظر می‌رسند.

در عکس‌های ثبت‌شده با لنز چشم ماهی، سوژه‌های قرارگرفته در وسط تصویر نزدیک‌تر به دوربین به‌ نظر می‌رسند

عکس ها لنزهای واید معمولی هم حاوی چنین اثری (در چنین موقعیتی بسیار خفیف‌تر) هستند. می‌توان با بهره برداری از عملیات پس‌پردازش، اعوجاج تصویر‌های ثبت‌شده به وسیله لنزهای واید را تصحیح و به عکسی با پرسپکتیو معمولی و خطوط صاف دست پیدا کرد؛ با اینحال زاویه‌ی دید و اعوجاج تصویر‌های ثبت‌شده به وسیله لنزهای اولتراواید یا فیش‌آی به‌قدری زیاد است که عملا امکان چنین ویرایشی برای آن‌ها نیست.

لنز اولتراواید ultra wide lens

با این وجود این مسئله را نمی‌توان به نوعی عیب در نظر گرفت؛ چراکه اصولا از لنزهای چشم ماهی برای ثبت عکس ها با زاویه‌ی دید بالا استفاده می‌شود و عکاس با علم به اعوجاج شدید عکس ها اقدام به ثبت آن‌ها می‌کند. درواقع ظاهر غیر طبیعی تصویر‌ و اعوجاج شدید ایجادشده به وسیله لنزهای چشم ماهی، بخشی از جذبه‌ی آن برای عکاسان به شمار می‌رود.

عمق میدان

به دلیل زاویه‌ی بسیار گسترده، عمق میدان عکس ها ثبت‌شده به وسیله لنزهای چشم ماهی بسیار زیاد است. عمق میدان بالا به این معنی است که سوژه‌های شما (چه در جلو و چه در عقب) همگی در فوکوس کامل هستند و تمامی نقاط تصویر به‌شدت شارپ خواهند بود. این مسئله دلیل می‌شود لنزهای چشم ماهی برای عکاسی از صحنه‌هایی که سوژه‌ی «پیش‌عرصه» و سوژه‌ یا سوژه‌های «پس‌عرصه» هر دو مهم هستند و باید در فوکوس کامل باشند، بسیار خوب باشد.

این عمق میدان خارق‌العاده دلیل می‌شود ایزوله کردن سوژه و خارج کردن پس‌عرصه از فوکوس حدودا غیر ممکن باشد؛ از این جهت لحظه عکاسی با لنز چشم ماهی باید در انتخاب پس عرصه دقت ضروری را داشت.

جانشین

یک جانشین ارزان برای لنزهای چشم ماهی، «لنز مبدل چشم ماهی» است که معمولا به‌اختصار با اسم «فیش‌آی کانورتر» شهرت دارد. این کالا در حقیقت یک وسیله‌ی جانبی است که مانند فیلتر روی لنز دوربین سوار می‌شود و زاویه‌ی دید آن را عریض‌تر می‌کند.

مبدل فیش آی چشم ماهی سونی

مبدل اولترا واید سونی مانند فیلتر روی لنز دوربین سوار می‌شود و با کاهش فاصله‌ی کانونی، اثری شبیه به به لنز چشم ماهی ایجاد می‌کند.

تمامی مبدل‌های چشم ماهی حاوی ضریب بزرگنمایی هستند که فاصله‌ی کانونی مؤثری را که بعد از بهره برداری از آن به دست می‌آورید، معین می نماید.. برای نمونه، اگر دوربین ۳۵ میلی‌متری واید دارید و می‌خواهید از یک کانورتر فیش‌آی با ضریب ۰.۴۲ استفاده کنید، فاصله‌ی کانونی برابر با شما به ۱۵ میلی‌متر کاهش پیدا خواهد نمود (۳۵x۰.۴۲=۱۵). چنین تبدیلی دلیل می‌شود قادر باشید با دوربین ۳۵ میلی‌متری، تصویر حدودا فول‌فریم ثبت کنید.

با این وجود باید توجه داشت که مبدل‌های فیش‌آی معایب ویژه خود را نیز دارند. از نمونه این معایب می‌توان به کیفیت بسیار پایین عکس ها ثبت‌شده به وسیله این مبدل‌ها، فوکوس تار، اثر لنز فلیر و اثر وینیِت (تاریکی در لبه‌های تصویر) شدید اشاره نمود. به علاوه از طرف دیگر میبایست این مسئله را لحاظ کنید درصورت بهره برداری از این مبدل‌ها دیگر نمی‌توانید فیلتر روی لنز سوار کنید و عملکرد زوم دوربین نیز امکان دارد با اختلال مواجه شود.

مبدل‌های فیش‌آی برای عکاسان آماتوری که قصد دارند اثر چشم ماهی را تجربه‌ کنند بسیار خوب است؛ با اینحال عکاسان حرفه‌ای نباید به آن‌ها به نوعی جایگزینی خوب برای لنزهای چشم ماهی نگاه کنند.

کدام لنز چشم ماهی خوب دوربین شما است؟

انتخاب لنز چشم ماهی خوب کار چندان پیچیده و سختی نیست. کفایت می کند نکته‌ای که در همین مقاله در قسمت «فاصله‌ی کانونی و ضریب کراپ» پیرامون‌ی محاسبه‌ی عمق میدان مؤثر به آن اشاره شد، در نظر داشته باشید. به علاوه از طرف دیگر قبل از انتخاب مطمئن شوید که بسته به نوع کاربردی که از لنز انتظار دارید، نوع دایره‌ای آن بیشتر به کارتان خواهد آمد یا نوع فول‌فریم. پیشتر برای نمونه چند نمونه لنز فیش‌آی بهمراه هزینه آن‌ها به دلار آورده شده است.

نمونه لنزهای چشم ماهی برای دوربین‌های بدون آینه:

  • (Olympus 9mm f/8 Fisheye Body Cap ($88.72
  • (Lensbaby 5.8mm f/3.5 Circular Fisheye for FujiFilm X ($299.95
  • (Rokinon 7.5mm f/3.5 UMC Ultra Wide-Angle Fisheye CS Lens for Micro Four Thirds ($249
  • (Pentax fish-Eye Lens for Q Camera System ($95.77
  • (Panasonic 8mm f/3.5 Lumix G Fisheye Lens ($655
  • (Yasuhara Makoda 180 Fisheye Lens for Sony E mount ($279

نمونه لنزهای چشم ماهی برای دوربین‌های با سنسور APS-C:

  • (Bower 8mm f/3.5 Fisheye, Manual Focus, for Canon ($219
  • (Sigma 8mm f/3.5 EX DG Circular for Nikon ($899
  • (Nikon AF DX Fisheye Nikkor 10.5mm f/2.8G ED ($771
  • (Sigma 4.5mm f/2.8 EX DC Circular Fisheye for Sony ($899

نمونه لنزهای چشم ماهی برای دوربین‌های ۳۵ میلی‌متری:

  • (Canon EF 8-15mm f/4L Fisheye USM  ($۱,۲۴۹
  • (Lensbaby 5.8mm Circular for Canon, Nikon ($299.95
  • (Nikon 16mm f/2.8D ED AF Nikkor ($996.95
  • (Sigma 15mm f/2.8 EX G Diagonal Fisheye for Nikon ($559
  • (Sony 16mm f/2.8a ($898

اگر تست کار با لنز یا مبدل چشم ماهی دارید، آن را با ما و مصرف کنندگان سایتهای اینترنتی به‌اشتراک بگذارید.

امیدواریم این نوشته پیرامون عکاسی مورد استقبال شما قرار گرفته است. اگر دوست دارید با دوستان خود به اشتراک بگذارید.

منبع